اگر طمع اكتشاف نفت در دهه 30 نبود شايد همچنان يكي از بزرگ ترين آثار باستاني جهان در زير خاك مدفون بود. در آن زمان ماموران شركت نفت كه با هواپيما از اين مسير عبور مي كردند متوجه وجود برآمدگي در دل دشتي صاف مي شوند.
اين بر آمدگي بعدها تبديل به كهن ترين اثر ثبت شده ايران در فهرست ميراث جهاني شد. اين سازه كه در خوزستان: حدود 40 كيلومتري شهر باستاني شوش -در محور اصلي شوش به اهواز- و در نزديكي منطقه باستاني هفت تپه قرار دارد، در سال هاي 1325 تا 1341 به وسيله رومن گيرشمن، باستان شناس معروف فرانسوي از زير خاك بيرون كشيده شد، تا چغازنبيل در سال 1979 به همراه تخت جمشيد و نقش جهان جزء سه اثر اول ثبت شده از 8 اثر در فهرست ميراث جهاني باشند.زماني كه در جاده آسفالت شده از ميان دشت ها و كوه ها وارد محوطه مي شويم زيبايي و عظمت خيره كننده چغازنبيل در وهله اول هر بيننده يي را براي دقايقي مبهوت اين اثر تاريخي مي كند.
زيگورات چغازنبيل از بزرگ ترين بناهاي باستاني به شمار مي رود كه به تمامي از خشت و آجر در زميني به مساحت 11 هزار متر مربع در پنج طبقه ساخته شده است. ارتفاع ابتدايي آن در زمان آباداني به 50 متر و سطح زيربناي آن به 2500 متر مربع مي رسيده كه هم اكنون نيمي از ارتفاع اين بنا از بين رفته است.اين نيايشگاه توسط اونتاش گال در هزاره قبل از ميلاد براي ستايش اينشوشيناك الهه نگهبان شهر شوش در ميانه شهر دورانتاشي ساخته شد. شايد بتوان گفت زيگورات چغازنبيل بزرگ ترين نمونه معماري تمدن عيلامي است كه پس از سه هزار و سيصد سال نيمي از آن باقي مانده است. در حالي كه زيگورات هاي ميان رود حتي بزرگ ترين آنها در اور به مراتب درهم شكسته تر هستند.ريشه واژه زيگورات به واژه «زيقوره» يكي از زبان هاي ميان روداني بازمي گردد و به معناي بلند و برافراشته ساختن است.
هر چند چغازنبيل نام باستاني اين بنا به شمار نمي آيد و واژه يي محلي است كه به مكان قديم معبد (تپه) اشاره دارد اما عده يي از كارشناسان اين بنا را به زنبيل واژگون شده يي تشبيه مي كنند. زيگورات چغازنبيل معبد پلكاني شكلي است كه مانند هرم، هر طبقه بالايي نسبت به طبقه پاييني مساحت كمتري دارد. معمولاً زيگورات ها در ميان معابد ديگر با ارتفاعي بلندتر قرار مي گرفتند تا يك مجموعه به هم پيوسته را تشكيل دهند.هر چند ديدن اين شاهكار بي نظير جهان در روز زيبا است اما با نورپردازي هاي ويژه ديدن چغازنبيل در شب لذتي ديگر دارد. لذت بودن در كنار قديمي ترين اثر باستاني ايران، بودن در شب پرستاره كوير، بودن در كنار رودخانه دز، همه اينها مي تواند خالق يك شب رويايي در تعطيلات نوروز امسال باشد.در حال حاضر به دليل جلوگيري از صدمات احتمالي به داخل بناي اين معبد باشكوه گردشگران تنها مي توانند در محوطه بيروني از اين بنا بازديد كنند. درباره ساخت زيگورات ها عقايد متفاوتي وجود دارد كه رايج ترين آنها اين است كه اين معابد پلكاني براي رسيدن به خدا يا خدايان مورد پرستش مردمان شهر بوده است، پله هايي كه از يك سو انسان از آن بالامي رفته و از سوي ديگر خدا از آن پايين مي آمده تا در آخرين طبقه انسان و خدا در معبد با يكديگر ملاقات كنند.با اين حال زيگورات محلي براي نيايش هاي همگاني نبوده بلكه خانه يي براي خدايان بوده است كه افراد خاصي مي توانستند از آن صعود كنند.
حدود 30 زيگورات در منطقه ميان رودان و فلات ايران شناسايي شده كه زيگورات چغازنبيل در خوزستان ايران بزرگ ترين معبد برجاي مانده از زيگورات هاي آن دوران است.مجموعه تاريخي مذهبي چغازنبيل علاوه بر موجوديت يك بناي عظيم مذهبي و باستاني از لحاظ تكنيك هاي به كار رفته در ساخت ورودي هاي قوسي شكل و نحوه پوشش طاق آنها به صورت ضربي در دوران باستان هم داراي اهميت بسيار است.
همچنين معماري خاص سرداب هاي درون مجموعه و تاسيسات تصفيه آب آن از شهرت جهاني برخوردار است.از آثار بي نظير چغازنبيل مي توان به آجرهاي آن اشاره كرد كه روي بيشتر آنها با خطوط ميخي، عيلامي و اكدي به نام و نسب پادشاه سازنده بنا اشاره شده و مشخص كرده كه اين بنا چگونه و با چه هدفي ساخته شده است.در سطح آجرفرش بيروني چغازنبيل بيش از چهار جاي پاي كودك و حيوان وجود دارد كه به گفته كارشناسان اين قديمي ترين رد پاي انسان در جهان است كه تاكنون يافت شده است.
همچنين جاي پاي حيواناتي مانند گربه روي اين خشت ها وجود دارد كه باستان شناسان علت آن را خشك كردن خشت ها در كنار دريا و در معرض نور خورشيد كه محل عبور حيوانات بوده و باعث خشك شدن جاي پايشان روي آنها شده است، مي دانند. مطمئناً تعطيلات نوروز براي كساني كه قصد مسافرت دارند ديدن چغازنبيل خالي از لذت نخواهد بود، معبدي كه يادآور شكوه و عظمت ايران باستان است.

مونا قاسميان